Müge ÇEVİK    

Bahçe bitkileri için baharda toprak hazırlığı ile ilgili neler yapılmalı?

Bitkiler baharda havaların ısınması ile birlikte dinlenmeden çıkarak aktif büyüme dönemine geçer. Bitkilerin su ile besin maddesi ihtiyacının hızla arttığı bu dönemde toprak hazırlığı, sulama, gübreleme ve ot kontrolünün dikkatli bir şekilde yapılması gerekir. 

Bahar döneminde yapılacak toprak işleme ile toprağın havalanması, yabancı ot kontrolü, toprak neminin korunması sağlanır. Toprak işlemede derin sürüm çok özel durumlar dışında önerilmez. Genellikle yüzeysel (5-10 cm derinlik) sürüm önerilmektedir. Derin sürüm yeni bahçe tesisinde toprakta geçirimsiz tabaka varsa bu tabakanın kırılması için yapılmalıdır. Aksi takdirde bitki köklerine zarar vermesi, nem kaybını artırması, toprak flora ve faunasını olumsuz etkilemesi sonucunda toprağın organik madde içeriğinin de azalmasına neden olmaktadır. 

Toprak işleme döneminde toprağın tavı çok önemlidir, su içeriği yüksek olan toprak işlenmemelidir aksi takdirde toprak sıkışır, yapısı bozulur, fidanların kökleri zarar görür. Bu dönemde toprağın organik madde içeriği kontrol edilmeli ihtiyaç durumunda takviye yapılmalıdır. Bu amaçla iyi yanmış çiftlik gübresi veya kompost uygulaması yapılabilir. Bu sayede toprak yapısının iyileşmesi ve su tutma kapasitesinin artması sağlanacaktır.

Tarla tarımında toprak işlemesiz tarımla ilgili uygulamalar, bahçe bitkileri üretiminde de geçerli midir?

Geleneksel yoğun toprak işleme uygulamalarının yapıldığı dönemlerin aksine, son yıllarda sürdürülebilir toprak aktivitesinin artırılması için minimum toprak işleme, malçlama ve örtü bitkisi kullanımı gibi koruyucu uygulamalar büyük önem taşıyor. 

Tarla bitkilerinde yaygın olan toprak işlemesiz tarım sistemi bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde kısmen uygulanabiliyor. Bahçelerde genellikle minimum yüzeysel işleme yapılarak toprak yapısının korunması sağlanıyor. Buna ek olarak bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde malç uygulaması yapılıyor. Organik malç olarak saman, çim, ağaç kabuğu gibi malzemelerin toprak neminin korunması, yabancı ot kontrolü ve toprak sıcaklığını dengelemek gibi faydaları bulunuyor. Bu çerçevede yüzey örtücü olarak en çok kullanılan bitkileri fiğ, yonca, üçgül ve arpa olarak belirtebiliriz. Bu bitkiler de benzer şekilde toprak nemini korur, organik madde içeriğini artırır, kökleri ile toprağın azot içeriğini artırır ve yabancı ot kontrolü sağlar. 

Toprak işleme, gübreleme, yabancı ot mücadelesinde bahçe bitkileri üretiminde nelere dikkat edilmeli? 

Gübrelemeye başlamadan önce mutlaka toprak analizi sonuçları incelenmeli, toprak özellikleri, bitki türü ve kullanılan anaca göre gübreleme programı oluşturmalıdır. İlkbaharda yapılacak gübrelemede makro besin elementleri (azot, fosfor, potasyum) eksiklik durumuna göre verilmelidir. Gelişmenin hızlı olduğu bu dönemde özellikle azot ihtiyacı artış gösterir, ancak azot gübrelemesi gerekli ölçüde yapılmalıdır. Çünkü aşırısı vegetatif gelişmeyi artırarak verim ve kaliteye olumsuz etki yapabilir.

Toprak pH’si ve sulama suyu kalitesi, topraktan besin maddesi alınımına direkt etki eder. Bu gibi durumlarda hümik asit takviyesi besin maddesi alınımını ve toprak organik madde miktarını arttırır.

Yabancı otlar yetiştiricilik yapılan bitkilerle rekabet ederek su ve besin maddesine ortak olur, bitki gelişimini engelleyerek su ve gübreyi tüketerek üretim maliyetini artırır. Yabancı ot mücadelesi çapa ve yüzeysel sürüm gibi mekanik, malç kullanımı ve kimyasal mücadele olmak üzere 3 şekilde yapılır. Mekanik mücadelede derindeki tohumların yüzeye çıkarak yeni otların çıkmasına neden olmaması için derin sürümden kaçınılmalı, yüzeysel sürüm yapılmalıdır. 

Malç kullanımı ot çıkışını büyük oranda (yüzde 60-90) önler ve kontrol altında tutar. Bahçelerde genellikle sıra üzeri malç, sıra arasında yüzey örtücü bitkilerin kullanımı uygulanır. Kimyasal mücadele çok önerilmemekle birlikte, yapılacaksa sıra arasına uygulama yapılmalıdır. Yabancı otların çiçeklenme dönemi öncesinde mücadelesi yapılmalıdır. Ayrıca sulama suyu ile yabancı ot tohumlarının bahçeye gelmesini önlemek için filtrasyon, gerekebilir. Traktör vb. aletlerin bahçeye yabancı ot tohumu taşımamasına dikkat edilmelidir. Çiftlik gübresi kullanılacaksa iyi yanmış olmalı, aksi takdirde toprak altı zararlıların kök bölgesine yönelmesine sebep olabilir.

Üzüm, elma, portakal, şeftali gibi bazı meyveler ve çeşitli sebzeler için bahar bakımları nasıl yapılmalı, nelere dikkat edilmelidir?

Elma ve şeftali alanlarında, kış budaması sonrasında, büyüme ve gelişmenin hızlı olduğu bahar döneminde ağırlıklı gübre ihtiyacı olan yeterli azot uygulaması, döllenmeye ve meyve kalitesi arttırmaya yardımcı olması bakımından fosfor ve potas uygulaması önemlidir. Bununla birlikte ot kontrolü ve nem kaybının önlenmesi için yüzeysel toprak işleme, erken dönemde fungal hastalıklar ile mücadele önemlidir.

Bağ alanlarında baharla birlikte sürgün gelişimi başlar. Dengeli azot uygulaması, sürgünlerin bağlanması, fungal hastalıkların kontrolü gereklidir. 

Narenciye gurubu meyvelerde azotlu gübreleme, yabancı ot kontrolü ve damla sulama sistemlerinin kontrolü önemlidir. Organik malç uygulamaları narenciyede su kullanım etkinliğini artırır.

Sebze alanlarında; yüzeysel toprak işleme, iyi hazırlanmış tohum yatağı, damla sulama sistemi kullanımı ve malç (plastik/organik) uygulamaları yaygındır. Genelde yüzlek köklü ve tek yıllık ürünler olması nedeniyle sulama ve bitki besleme konusu çok hareketlidir. Topraksız tarım uygulamaları hızla gelişmekte ve üretimde su ve besin maddesi kontrolünün daha etkin yapılmasını sağlamaktadır. 

Toprak neminin korunması için, bahar toprak işlemesinde nelere dikkat edilmeli?

Dünyada ve ülkemizde iklim değişikliğinin etkileri sonucunda su kaynaklarının azalması ile tarımda suyun daha verimli kullanılması ve toprak neminin korunması büyük önem taşımaktadır. Yetersiz sulama kadar fazla sulama da bitkiye zarar vermektedir. Bu nedenle bitkinin fenolojik dönemine göre ihtiyacı olan suyun saptanmasında etkili kök derinliklerine yerleştirilecek nem sensörleri ile sulamanın optimize edilmesi su tasarrufu ve bitki sağlığı açısından önem taşımaktadır.  

Sonuç olarak bahar döneminde, aktif büyümenin başladığı dönemde yapılan uygulamalarda tarla tarımında kullanılan minimum toprak işleme, bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde de giderek daha çok kullanılmaya başlamış olup özellikle su verimliliği ile sürdürülebilir üretim açısından önemli avantajlar sağlamaktadır. Toprağın yüzeysel işlenmesinin yanında toprak analiz sonucuna göre azot, fosfor ve potas gübrelemesi, organik madde miktarını arttırmaya yönelik çiftlik gübresi, kompost, hümik asit uygulamalarının yapılması gerekiyor. Yabancı ot kontrolünde, çiçeklenme öncesi dönemde sürüm, malç, örtü bitkisi veya kimyasal kullanımı gibi yöntemlerle müdahale edilmesi gerekiyor. Bu sayede toprağın su tutma kapasitesi ve organik madde miktarının artması sağlanabilir. Son yıllarda tarımda yaşanan teknolojik gelişmeler ışığında sulama, gübreleme, ilaçlama ve teknik işlemlerde yapay zekâ destekli ölçüm, kontrol ve uygulama sistemlerinin kullanılması; su, gübre vb. girdi maliyetlerinin azaltmasına, uygulamaların etkinliğinin artmasına katkı sağlayacaktır. Verim ve kalitenin artması için bahar döneminde belirttiğim uygulamaların yapılmasını öneriyorum.