Sema ÖZAY    

Mayıs ayında yeni gıdalarla ilgili bir düzenlemenin yürürlüğe girdiğini biliyoruz. Bu düzenleme nasıl bir ihtiyaçtan doğdu?

Yeni gıdalara ilişkin hususları düzenleyen Türk Gıda Kodeksi Yeni Gıdalar Yönetmeliği; 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu ve Avrupa Birliği mevzuatına uyum kapsamında ülkemizdeki mevzuat boşluğunu doldurmak üzere hazırlandı. Yeni gıdalar mevzuatı ile ülkemizde daha önce tüketim geçmişi olmayan gıdaların veya gıda bileşenlerinin tüketici sağlığı üzerine etkilerinin etraflıca değerlendirilmesinin alt yapısı oluşturuldu.

Aynı zamanda bu Yönetmelikle uluslararası ticarette geride kalmamak için gıda sistemlerinin dönüşümünde ve yeni gıda bileşenlerine yönelik inovasyon sürecinde, işletmecilerimize katkı sunması amaçlandı.

BAZI BİLEŞENLERİN ÜLKEMİZDE TÜKETİMİ MEVCUT
Bu yönetmeliğin amacı nedir? Yönetmelikle düzenlenen gıdalardan şu an hâlihazırda ülkemizde tüketilenler var mı?

Yönetmeliğin temel amacı, insan sağlığını ve tüketici haklarını yüksek düzeyde koruyarak yeni gıdaların piyasaya arzına ilişkin kuralları belirlemek. Yeni geliştirilen bileşenler, yeni kaynaklar veya yeni üretim teknolojileri, beraberinde değerlendirilmesi gereken güvenilirliğe ve tüketici sağlığına ilişkin hususlar ortaya çıkarabilir. Söz konusu Yönetmelikte, yeni gıdaların bilimsel risk değerlendirmesinden geçirilerek insan sağlığı açısından güvenilir olduğunun ortaya konulması hâlinde kullanımına izin verilmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiş oldu.
Yönetmelik aynı zamanda yeni teknolojilerin ve alternatif gıda kaynaklarının güvenilir şekilde kullanılabilmesine imkân sağlamayı hedefliyor. Bu bakış açısıyla değerlendirilerek güvenilir olduğuna karar verilen bileşenler Yönetmeliğin ekinde listeleniyor.

Yönetmeliğin yayımlanmasından önce ülkemizde “yeni gıdalarla” ilgili bir düzenleme yoktu. Ancak yeni gıda tanımına giren bitkiler, mantarlar, algler ve likenlerin gıdalarda kullanımı ve takviye edici gıdalara eklenebilecek bileşenler Bakanlığımızca yürütülen risk değerlendirme esaslı yaklaşımlarla gerekli değerlendirmeler yapılarak oluşturulan listelerle yönetilmekteydi. Dolayısıyla hâlihazırda Yönetmelik ekinde bulunan bazı bileşenlerin ülkemizde tüketimi mevcut. 

Yeni yayımlanan bu Yönetmelikle birlikte, yeni gıdaların değerlendirilmesi ve bunlara izin verilmesine ilişkin süreçler, bütüncül ve şeffaf bir mevzuat çerçevesine kavuşturuldu. 

YAPAY ET, BÖCEK VE DOMUZ KAYNAKLI “YENİ GIDALAR” İÇİN BAŞVURU YAPILAMAYACAK
Yeni gıdalar denilince ne anlamalıyız? Yönetmelikte 10 ayrı madde ile açıklanan gıdalar nedir, ne değildir, örneklerle açıklar mısınız? 

Yeni gıdaları, 31 Aralık 2025 tarihinden önce ülkemizde insan tüketiminde önemli ölçüde kullanılmamış olan ve Yönetmelikte belirtilen kategorilerden en az birine giren gıdalar olarak tanımlıyoruz. Bu gıdaların, yeni geliştirilen bir bileşen, yeni bir kaynak, yeni bir üretim yöntemi veya yeni bir teknoloji kullanılarak elde edilmiş olmaları en temel husus. 

Yönetmelikte yer alan kategorilerden; alglerden elde edilen gıdalara Euglena gracilis’ten elde edilen ve bir lif olan beta-glukan; hayvanlardan elde edilen gıdalara önemli omega yağ asitlerinden olan EPA, DHA kaynağı olarak kullanılan krill yağı; bitki kaynaklı gıdalara meyan kökünden elde edilen flavonoidleri örnek verebiliriz. Yeni vitamin kaynaklarına B9 vitamini kaynağı olarak kalsiyum L-metilfolatı, yeni üretim teknolojisine ise UV işlemine tabi tutulmuş ve D vitamini ile zenginleştirilmiş gıdaları örnek gösterebiliriz. 

Yapay et iddialarına ilişkin ne söylemek istersiniz?

Sayın Bakanımız İbrahim Yumaklı’nın da ifade ettiği gibi hayvansal hücre ve doku kültürü ile üretilen ve “yapay et” olarak adlandırılan ürünlerle ilgili bir başvuru alınması veya değerlendirilmesi söz konusu olmayacak. Doğal üretimi, tarım ve hayvancılığımızı, tüketici sağlığını ve kültürel hassasiyetlerimizi korumak Tarım ve Orman Bakanlığı olarak temel önceliklerimiz arasında. Bu Yönetmelik ile sadece yapay et değil, böcek ve domuz kaynaklı yeni gıdalara da izin verilmedi ve verilmeyeceği kesin bir şekilde hüküm altına alındı. 

Bir bileşenin “yeni gıda statüsü” nasıl belirleniyor ve bir yeni gıdanın rafa ulaşmadan önce insan sağlığı açısından güvenilir olduğu nasıl ispatlanıyor?

Öncelikle yeni gıda statüsünden bahsetmek gerekirse bu süreç, piyasaya arz edilmesi amaçlanan gıdaların, Yönetmelik kapsamına girip girmediğinin, bir başka deyişle yeni gıda olup olmadığının belirlenmesini içeriyor. 

Gıda işletmecileri, piyasaya arz etmeyi amaçladıkları bir gıdanın bu Yönetmelik kapsamına girip girmediğinden emin olmadıkları durumda; gıdayı piyasaya arz etmeden önce Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğüne danışabilir. Danışma sürecinde söz konusu gıdanın bu Yönetmelik kapsamına girip girmediğini belirlemeye olanak sağlayacak gerekli bilgileri, Genel Müdürlüğe sunmaları gerekir. Bu aşamada ürünün tüketim geçmişine yönelik durumu, üretim yöntemi, bileşimi ve diğer teknik bilgiler incelenir.

Yönetmelik gereği, ürünün yeni gıda olarak değerlendirilmesi hâlinde, piyasaya arz edilmeden önce Genel Müdürlükçe değerlendirme yapılabilmesi için kapsamlı bir başvuru dosyası hazırlanması gerekir. Bu dosyada; yeni gıdanın adı ve açıklaması, üretim sürecinin açıklaması, bileşimi, insan sağlığı açısından herhangi bir güvenilirlik riski oluşturmadığını gösteren toksikolojik veriler, alerjenite verileri gibi bilimsel kanıtlar, önerilen kullanım koşulları ve beslenme açısından değerlendirmeler yer alır. Söz konusu dosya Bakanlığımızın Risk Değerlendirme Biriminin ilgili Bilimsel Komisyonu tarafından bilimsel risk değerlendirmesine tabi tutulur ve başvuruya konu olan yeni gıda ile ilgili bir bilimsel görüş hazırlanır. Bilimsel görüş doğrultusunda Genel Müdürlükçe yürütülen risk yönetimine yönelik değerlendirme sonucunda bileşenin insan sağlığı açısından risk oluşturmadığına karar verilirse belirlenen koşullara göre kullanımına izin verilir ve ilgili listeye eklenir. 

YENİ GIDAYA GÖRE ETİKETLEME ŞARTLARI BELİRLENİYOR
Tüketiciye yeni gıdaların içeriği, teknolojisi, besin değeri vs. bilgi verilecek mi? Özellikle nanomateryal içeren yeni gıdalar veya hücre kültürüyle üretilmiş gıdaların etiketinde tüketiciye yönelik özel bir uyarı veya açıklama zorunluluğu var mı?

Yönetmeliğin temel prensiplerinden biri tüketicinin yanıltılmaması. Buna göre yeni gıdanın piyasaya arzına izin verilirken gerekli görüldüğü durumlarda etiketleme şartları da belirlenebiliyor. Özellikle ürünün niteliğinin, kullanım koşullarının veya belirli tüketici grupları açısından dikkat edilmesi gereken hususların bulunması hâlinde etikette ek açıklamalar zorunlu olabiliyor. Yönetmeliğin ekinde yer alan “İzinli Yeni Gıdalar” listesinde bunun birçok örneği görülebilir.

Hâlihazırda Yönetmelik ekinde yer alan ve tasarlanmış nanomateryal içeren herhangi bir yeni gıda yok. Hücre kültürüyle üretilen ürünler gibi yeni teknolojilere dayalı gıdaların özel etiketleme hükümleri listede yer alıyor, bu da tüketicinin satın aldığı ürün hakkında doğru ve yeterli bilgiye sahip olmasını sağlıyor. 

Yönetmelikte bazı gıdalarda hamile, bebek ve ergenlere ilişkin etikette uyarılar yer alacağı belirtiliyor. Tüketicilerde bu etiket okuma duyarlılığının olduğunu düşünüyor musunuz?

Yönetmelikle izin verilen bazı yeni gıdalar için hamileler, emziren kadınlar, bebekler, çocuklar veya ergenler gibi belirli nüfus gruplarına yönelik özel etiketleme hükümleri yer alabiliyor. Bu uyarılar, ilgili yeni gıdanın güvenilirlik değerlendirmesi sırasında belirlenen kullanım koşullarının ve tüketim kısıtlamalarının tüketiciye aktarılmasını amaçlıyor. Bu açıklamaların yazılmasının zorunlu tutulması, aslında mevzuatın temel amaçları arasında tüketici sağlığının korunması ve en üst düzeyde bilgilendirilmesinin sağlanmasının da göstergesi.
Etiket okuma alışkanlığı veya gıda okuryazarlığı düşük olan tüketiciler açısından, bu uyarıların gözden kaçırılması hâlinde, ilgili gıdayı tüketmesi önerilmeyen hassas grupların söz konusu ürünü tüketmesi mümkün olabilir tabii. Ancak bu durum yalnızca yeni gıdalara özgü bir durum değil. Hâlihazırda piyasada bulunan ve yeni gıda kapsamında değerlendirilmeyen birçok gıda ve takviye edici gıdanın etiketinde de belirli tüketici gruplarına yönelik benzer zorunlu uyarılar bulunuyor. Bu nedenle, tüketici bilincinin artması, gıda okuryazarlığının gelişmesi ve etiket bilgilerinin doğru bir şekilde okunması, gıda güvenilirliğinin önemli bir unsuru. Bakanlığımız tarafından yürütülen tüketici bilgilendirme faaliyetleri ve gıda okuryazarlığını artırmaya yönelik bilgilendirme çalışmaları ve eğitimler de tüketicilerin ürün etiketlerini doğru okumalarını ve daha bilinçli değerlendirmelerini destekliyor. 

DİĞER ÜLKEDEN GELEN GELENEKSEL GIDALARDA 25 YIL ŞARTI VAR
“Diğer ülkelerden gelen gıdalar” başlığı altında yapılan düzenlemenin uygulamadaki karşılığı nedir?

Yönetmelik, “diğer ülkeden gelen geleneksel gıdalar” başlığı altında dünyanın farklı bölgelerinde uzun yıllardır güvenilir şekilde tüketilen geleneksel gıdaların, Türkiye’de değerlendirilmesine özel bir prosedür tanımlıyor. Söz konusu düzenleme, başvuru tarihinden itibaren geriye dönük en az 25 yıldır başka bir ülkede insanların alışılagelmiş diyetinde güvenilir şekilde tüketilen gıdaları kapsıyor. Bu kapsamdaki başvurularda, gıdanın güvenilir tüketim geçmişine ilişkin bilgi ve belgeler sunuluyor. Bilimsel Komisyonlar bu verileri değerlendirerek ürün hakkında görüş oluşturuyor. 

Tüketiciler veya başvuru yapmayı düşünen taraflar yeni bir gıdaya izin verildiğini nasıl öğrenecekler?

Yönetmelik, süreç boyunca kamuoyunun bilgilenmesini sağlayacak birçok düzenlemeyi de içeriyor. Yeni gıda statüsünün belirlenmesine yönelik danışma işlemi sonucunda alınan kararlar ve başvurunun alınmasından itibaren başvurunun bir özeti Bakanlık resmî internet sayfasında yayınlanacak. Sonrasında Bilimsel Komisyon tarafından hazırlanan bilimsel görüş taslakları kamuoyunun görüşüne açılacak, son hâli verilen bilimsel görüşler yine Bakanlık internet sitesinde yayınlanacak.

Ancak, değerlendirme sürecine dâhil olan bir yeni gıdaya izin verilmesi bu bileşenin Yönetmeliğin Ek-1’inde yer alması ve bu güncellemenin Resmî Gazete’de yayımlanması ile yasal hâle gelecek. Bu süreç boyunca bilgi talep eden taraflar Bakanlığımızın internet sayfasında yer alacak duyuruları takip ederek, gerekli bilgiyi edinebilecek. Yine bu süreçte görüş vermek isteyen taraflar bilimsel görüşe ilişkin yorumlarını Bakanlığımıza iletebilecek.

BAŞVURULARIN GİZLİLİĞİ ÜRETİCİYİ KORUMAYA YÖNELİK
Yeni gıdalar listesinin güncellenmesine yönelik başvuruların gizliliği ile ilgili düzenleme neyi amaçlıyor?

Yeni bir gıda için izin başvurusu yapılırken firmalar önemli miktarda bilimsel veri ve araştırma sonucu sunar. Yönetmelik, belirli şartların sağlanması hâlinde bu verilerin korunmasına yönelik hükümler içeriyor. Burada da temel amaç yeni gıdanın geliştirilmesinde yürütülen AR-GE sürecini, teknik verileri ve ticari sır niteliğindeki bilgileri üretici lehine koruma altına almak. Başka bir ifadeyle başvuru sahibi tarafından oluşturulan ve önemli yatırım gerektiren bilimsel verilerin haksız şekilde kullanılmasının önüne geçmek. 

Ancak şunun altını çizmek isterim; burada korunacak veriler tüketici sağlığına ya da tüketicinin doğru ve yeterli bilgilendirilmesine ilişkin hususlar değil. Zaten bu hususlarda gizlilik ya da veri korunması talep edilemeyeceği de Yönetmelikte açıkça yazıyor.