Murat ÖZKAN    

Gelincikgiller ailesinin üyelerinden biri olan alacasansar; sarı, kahverengi ve siyah benekli kürkü nedeniyle mermer gelincik olarak da bilinir. Ancak bu etkileyici görünümünün ardında, yaşam alanlarının daralmasıyla hayatta kalma mücadelesi veren türün nesli tehlike altında. Alacasansarın çok sayıda Türkçe ismi de var. Benekli kokarca, kutup tilkisi, kutup kedisi, yer köpeği gibi.

Ortalama 6-8 yıl kadar yaşayabilen alacasansarın boyu 30-40 cm, kuyruk uzunluğu 20 cm’dir. Ağırlığı ise 350-700 gram arasında değişiyor. Yedi ila sekiz aylık gebeliğin ardından dişi sansar bir batında 4-8 yavru doğurabilmektedir. Alacasansarların üreme zamanı dışında ise yalnız yaşadıkları gözleniyor.

Bilimsel sınıflandırması üzerinde hâlâ tartışmalar sürse de alacasansarın ekolojik rolü bozkır habitatları için kritik. Güneydoğu Avrupa’dan başlayıp Anadolu, Orta Doğu, Kafkaslar ve Orta Asya üzerinden Çin ve Moğolistan’a kadar uzanan geniş ama parçalı bir coğrafyada 3 bin metre yüksekliğe kadar yaşamını sürdürür. Genellikle gececil olarak bilinen tür belirli koşullarda gündüzleri de aktif olabilir. Besin tüketimi oldukça geniştir; kemirgenler, kuşlar, kertenkeleler ve kurbağalarla beslenir. Bu özellik, onları tarım arazilerindeki aşırı kemirgen nüfusunu dengeleyen doğal bir kontrollü yırtıcı hâline getirir. Yerleşim yerlerinin yakınlarına kadar gelebilmeleri ise besin kıtlığı çektiklerinde kümes hayvanlarına yönelmelerine neden olabilir, bu da yerel halkla çatışma yaşamalarına yol açar. 

EN İLGİNÇ YÖNLERİNDEN BİRİ SAVUNMA MEKANİZMASI

Alacasansarın en ilginç yönlerinden biri savunma mekanizmasıdır. Tehlike anında kendisini olduğundan daha büyük göstermek için iki ayakları üzerinde doğrulabilir. Kuyruklarını sırtlarına doğru kıvırıp dişlerini göstererek çığlığa benzer, ürkütücü bir ses çıkarır. Tüm bunlara ek olarak, tıpkı kokarcalar gibi kuyruk bölgesinden yaydıkları keskin ve pis koku, kendilerinden çok daha büyük yırtıcıları bile uzaklaştırmaya yeterlidir. Bu özgün savunma stratejisi, türün küçük cüssesine rağmen hayatta kalmasını sağlayan en önemli unsurlardandır.

IUCN Kırmızı Liste verilerine göre hassas kategorisinde listelenen türün popülasyonlarının son 10 yılda en az yüzde 30 oranında azaldığı tahmin ediliyor. Bu hızlı düşüşün temel nedenleri arasında bozkır ekosistemlerinin tarım alanlarına dönüştürülmesi veya çölleşmesi sonucu habitat kaybı, tarımda kullanılan rodentisitlerin (kemirgenler için kullanılan pestisit) neden olduğu ikincil zehirlenmeler ve yasa dışı avcılık ile yerel çatışmalar yer alıyor.

Alacasansarların korunması için bozkır ekosistemlerinin korunması hayati önem taşıyor. Bu tür, bozkır habitatının sağlığının bir göstergesi olarak kabul edilir. Avrupa’da hayvanat bahçeleri tarafından başlatılan esaret altında yetiştirme ve yönetme çalışmaları türün genetik devamlılığı için bir sigorta görevi görse de asıl çözüm doğadaki habitatların korunmasıdır. Türkiye’de Nuh’un Gemisi Veritabanı ve Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğünün yürüttüğü envanter çalışmaları, türün korunması için stratejik bir temel oluşturuyor. Halkın bu türü tanıması; onların bir zararlı değil, ekosistemin gerekli bir parçası olduğunu anlaması koruma çalışmalarının en önemli ayağı.

Alacasansar, bozkır ekosisteminin ayrılmaz bir parçası. Türün korunması, ekolojik dengenin sürekliliği açısından büyük önem taşıyor. Biyoçeşitliliğin korunmasının, uzun vadeli çevresel sürdürülebilirliğin temeli olduğu unutulmamalı.